Rhys ap Gruffudd
- 1136: Ei dad Gruffudd ap Cynan a’i fam Gwenllian yn marw pan oedd Rhys yn bedair oed.
- 1146: Bu’n ymladd, gyda’i frawd Maredudd, o dan arweiniad eu hanner brawd, Cadell.
- Yn ystod y 10 mlynedd nesaf ail-ffurfiwyd hen frenhiniaeth y Deheubarth.
- 1155: Maredudd, ei frawd yn marw. Daeth Rhys yn rheolwr y Deheubarth.
- Cafodd y sefyllfa wleidyddol yn Lloegr ei thrawsnewid gan esgyniad Harri II. Dyma bwynt hynod bwysig ym mywyd Rhys.
- 1158: Bu’n rhaid i Rhys ymostwng i Frenin Lloegr. Cymerwyd Ceredigion a rhan helaeth o Ystrad Tywi oddi arno. Bu’n rhaid i Rhys hefyd gytuno i beidio â galw ei hun yn frenin.
- Yn ystod y saith mlynedd nesaf bu gwrthryfeloedd a nifer o gytundebau.
- 1164–65: Y Gwrthryfel Mawr. Tra roedd Harri II yn brysur yn Lloegr, gwelodd Rhys ei gyfle a chymerodd ei diroedd yn ôl.
- Oherwydd nifer o amgylchiadau ffafriol, llwyddodd hyd ddiwedd ei oes i ddal ei afael yn llwyr ar y tiroedd hyn, ac yn wir, ychwanegu atynt rannau o Ddyfed.
- Dechreuwyd adeiladu castell yn y dull newydd yn Ninefwr, yr hen 'brifddinas'; ac un arall debyg yn Aberteifi.
- 1176: Eisteddfod enwog yng Nghastell Aberteifi o dan nawdd Rhys – yr eisteddfod cyntaf.
‘Ar ôl dangos ei fod yn arweinydd yn ystod y rhyfel ac yn rhyfelwr dewr, profodd Rhys hefyd ei fod yr un mor ddeheuig mewn materion gwladwriaethol.’ – Cyfieithwyd o Roger Turvey, ‘The Lord Rhys: Prince of Deheubarth’ (Gomer 1997), tud. 73